Powrót do strony
Muzeum Zamkowego
w Malborku
Czym jest ekslibris?

Definicja ekslibrisu

Co to jest ekslibris? Nazwa pochodzi od łacińskiego zwrotu ex libris i dosłownie oznacza „z książek” Dlaczego z książek? Bo wcześniej ekslibris był do nich wklejany. Dawne ekslibrisy można jeszcze zobaczyć w starych drukach, gromadzonych w bibliotekach i muzeach.

Tradycyjnie pojmowany ekslibris kojarzony jest z niewielką odbitką graficzną* zawierającą w polu kompozycji dedykację, na którą składa się zwrot ex libris lub jego zamiennik, np. ex bibliotheca, ex numismaticis, z książek, i który jest połączony z imieniem i nazwiskiem właściciela, czyli osoby zamawiającej ekslibris. W miejscu nazwiska konkretnej osoby może pojawić się nazwa instytucji, np. biblioteki, muzeum lub urzędu . Taką odbitkę przyklejano na wewnętrzną stronę przedniej okładki książki dla udokumentowania przynależności woluminu do określonego księgozbioru.
Narodził się wkrótce po pojawieniu się pierwszych drukowanych książek, na pocz. II poł. XV wieku w Niemczech. Miał chronić książkę przed zgubieniem, wyrażać dumę właściciela z faktu posiadania jej i miał ją zdobić. Przez kilka wieków ekslibris służył książce. W II połowie XIX stulecia nastąpił zmierzch i upadek tej formy oznaczenia własności książki. Szczęśliwie nie został całkiem zapomniany. Początek XX przyniósł nie tylko odrodzenie, ale i emancypację ekslibrisu, który stopniowo tracił swoją funkcję użytkową, by w końcu odkleić się od książki i przeobrazić w dedykowaną miniaturę graficzną funkcjonującą jako obiekt kolekcjonerski i ekspozycyjny.

 

ekslibris współczesny 2009, autor P.P. Tarasco, Włochy                  księgoznak hesrbowy

ekslibris współczesny 2009 (autor: P.P. Tarasco)                      księgoznak herbowy XVIII wiek

 

Współcześnie poza nazwą „ekslibris” funkcjonuje określenie „dedykowana miniatura graficzna” lub „księgoznak”.

Funkcję jaką niegdyś pełnij ekslibris spełnia obecnie prosta w formie i bardzo popularna pieczątka biblioteczna. Informuje o przynależności książki do konkretnej biblioteki, bądź księgozbiorów innych instytucji. Natomiast najbardziej popularną formą oznaczenia zbiorów prywatnych był kiedyś i jest obecnie własnoręczny podpis właściciela księgozbioru.

*Odbitka graficzna
- jest końcowym rezultatem żmudnego procesu tworzenia, na który składa się – mówiąc ogólnie  –  wyżłobienie rysunku na płycie, np. miedzianej przy pomocy specjalistycznych rylców, pokryciu tak opracowanej pyty specjalną farbą i wykonaniu odbitki na papierze ręcznie bądź pod prasą.

Ilość odbitek uzyskanych z jednej płyty zależy od rodzaju wybranej techniki graficznej.

 

 

Fajansowa tabliczka z imieniem Amenhotepa III, Egipt, XIV w.p.n.e.; © Trustees of the British Museum

Geneza ekslibrisu

Za najstarszy znak własności w dziejach ludzkości uważa się fajansową tabliczkę z Egiptu z XIV w. p. n. e, zawierającą imię faraona z 18 dynastii – Amenhotepa III. Była doczepiona do zwojów papirusów należących do egipskiego władcy (w zbiorach British Museum Library). Badacze przedmiotu określili ją jako protoplastę ekslibrisu.

W średniowieczu istniał zwyczaj malowania rodowych herbów na rękopiśmiennych kodeksach. Rękopisy były zdobione rozbudowanymi bordiurami i inicjałami, pokrytymi złotem lub srebrem oraz farbami o żywych kolorach. Uznano je za kolejny etap w ewolucji ekslibrisu i nazwano je protoekslibrisami.

Najstarszy zachowany polski protoekslibris ma postać herbu Bogoria i widnieje na odwrocie pierwszej strony karty Biblii z 1414 roku, należącej do Jarosława Bogorii ze Skotnik, rektora Akademii Bolońskiej ( w zbiorach Biblioteki Kapituły Gnieźnieńskiej).

 

Drukowane ekslibrisy

Epokowym krokiem zarówno dla rozwoju książki jak i ekslibrisu stało się wynalezienie druku przez Jana Gutenberga (Niemcy) około połowy XV w. Pierwsze drukowane księgi, tzw. inkunabuły, naśladowały jeszcze pismo ręczne, a ich przynależność określano przy pomocy malowanych herbów rodowych ich właścicieli.

W miarę doskonalenia techniki drukarskiej druk stawał się coraz szybszy, co przyczyniło się do wzrostu produkcji książek i rozrastania się księgozbiorów. Malowanie herbów okazało się niepraktyczne. Książki zaczęto więc oznaczać superekslibrisami. Były to herby szlacheckie i monogramy tłoczone na skórzanej okładzinie książki przy pomocy metalowego tłoka. Tłoczenia były tzw. ślepe czyli w kolorze podłoża, barwne lub złocone.

Wiek XVI I XVII to okres największej popularności superekslibrisów.

W tym samym czasie zaczynają pojawiać się właściwe ekslibrisy przybierające formę odbitek graficznych, wykonanych z klocków drewnianych (drzeworyty) lub płyt miedzianych (miedzioryty), które były naklejane na wewnętrzną stronę okładki książki. Niekiedy odbijano je bezpośrednio na kartach tomów razem z tekstem.

Za ojczyznę ekslibrisu uważa się Niemcy. Z 1470 roku pochodzi najstarszy znany drzeworyt kolorowany ręcznie, który należał do Hilbranda Brandenburga, mnicha klasztoru Kartuzów Wirtembergskich w Buxheim w Szwabii.

 

Początki ekslibrisu w Polsce

Dwa najstarsze zachowane drzeworyty polskie datowane są na lata 1516/17. Jeden należał do Macieja Drzewickiego (1467-1535), kanclerza wielkiego koronnego i arcybiskupa gnieźnieńskiego, drugi do Krzysztofa Szydłowieckiego (1487-1542), kanclerza wielkiego koronnego, zbieracza kodeksów i przewodników ilustrowanych, protektora sztuk pięknych. Należy dodać, że polski ekslibris tego czasu wyróżniał się wysokim poziomem artystycznym. Charakterystycznym motywem właściwych ekslibrisów z okresu XVI-XVII w. są nadal herby rodowe, ale już bardziej rozbudowane i zróżnicowane pod względem formalnym. Pojawiają się tarcze z emblematami heraldycznymi wspierane przez lwy, gryfy lub orły. Nowym elementem wprowadzonym do kompozycji są wieńce laurowe i palmowe.

W XVIII stuleciu zwanym Oświeceniem jeszcze dominują księgoznaki herbowe, ale w bardziej urozmaiconej i ciekawszej formie. Kompozycje wzbogacone są o elementy architektoniczne, jak np. barokowe konsole oraz panoplia , wstęgi z sentencjami i draperie.

Obniżenie poziomu artystycznego w sferze zdobnictwa książek i samych ekslibrisów następuje w XIX wieku. Spowodowało go uprzemysłowienie produkcji książki i tym samym wzrost nakładów. Miejsce ekslibrisów zaczęły zajmować pieczątki biblioteczne, które pełniły w książce rolę czysto funkcjonalną, już nie ozdobną.

W tej masie księgoznaków prawie zginęły ekslibrisy artystyczne.
 

XX-wieczne odrodzenie

Początek XX wieku przynosi odrodzenie się kultu zdobnictwa książek, na co z jednej strony ogromny wpływ miał rozwój nowoczesnej grafiki jako samodzielnej dyscypliny sztuki plastycznej, a z drugiej strony tworzenie i konsolidacja środowisk bibliofilskich, które za podstawowy cel swojej działalności uznały ratowanie i chronienie dedykowanych znaków książkowych z minionych epok.

Twórczością ekslibrisową zajęli się najwybitniejsi polscy artyści, jak np. Józef Mehoffer, Stanisław Wyspiański i Franciszek Siedlecki. Pojawiają się ekslibrisy wyzwolone ze skostniałych form klasycznych, tchnące romantycznym urokiem wyrażonym poprzez elementy pejzażu w tle, architektury i półek z książkami, dekorowanych girlandami kwiatów, instrumentami muzycznymi i puttami. Walory artystyczne zaczęły stawać się celem samym w sobie. Nasiliła się kolorystyka często wzbogacona o akcenty w złotym i srebrnym kolorze.

W Polsce okresu międzywojennego powstają ekslibrisy o wysokim poziomie artystycznym, tworzone głównie w technice drzeworytu przez najwybitniejszych artystów grafików tego czasu, jak: Edmund Bartłomiejczyk, Konstanty Brandel, Stefan Mrożewski, Adam Półtawski, Tadeusz Cieślewski syn.

 

Oznaczenia technik graficznych stosowane w opisach ekslibrisów:

C wklęsłodruk X wypukłodruk L litografia T
typografia
C1 staloryt X1 drzeworyt wzdłużny L1 litografia kredkowa T1 typografia cz.-b.
C2 miedzioryt X2 drzeworyt poprzeczny L3 cynkografia T2
typografia dwukolorowa
C3 akwaforta X3 linorty S serigrafia Tm technika mieszana
C4 sucha igła X4 ołowioryt S1 sitodruk Tw technika własna
C5 akwatinta X5 cynkoryt S2 mimeografia CAD Computer Aided Design
C6 miekki werniks X6 plastikoryt z tłoczeniami P1 cynkotypia kreskowa CGD Computer Generated Design
C7 mezzotinta X7 kamienioryt P3 heliograwiura M monotypia
C8 plastikoryt     P7 offset   suchy tłok
     
P8 fotografia   collage